Şikayete Tabi Suçlar Nelerdir ve Nasıl Şikayet Edilir? Şikayet Süresi, Başvuru Yolu ve Şikayetten Vazgeçme

Bir suçun mağduru olduğunuzda aklınıza ilk gelen soru genellikle "ne yapmalıyım, nereye başvurmalıyım?" olmaktadır. Ancak ceza hukukunda her suç aynı usule tabi değildir. Bazı suçlarda devlet (savcılık) kendiliğinden soruşturma başlatırken, bazı suçlarda soruşturma yapılabilmesi için mağdurun şikayet etmesi zorunludur. Bu ikinci gruba "şikayete tabi suçlar" (takibi şikayete bağlı suçlar) denir.

Bu yazıda, şikayete tabi suçların ne olduğu, Türk Ceza Kanunu'nda hangi suçların şikayete bağlı olduğu, şikayet süresinin ne kadar olduğu, şikayetin nasıl yapılacağı, şikayetten vazgeçmenin sonuçları ve uzlaştırma süreci hakkında genel bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

Şikayete Tabi Suç Ne Demektir?

Şikayete tabi suçlar, soruşturulması ve kovuşturulması mağdurun veya suçtan zarar görenin şikayet etmesine bağlı olan suçlardır. Bu suçlarda mağdur şikayet etmezse, savcılık kendiliğinden (resen) soruşturma başlatamaz ve fail hakkında ceza yargılaması yapılamaz.

Şikayete tabi suçlarda şikayet, bir dava şartıdır. Dava şartı olan şikayet olmadan açılan bir kamu davası, mahkeme tarafından düşme kararı ile sonuçlandırılır.

Şikayete Tabi Suç ile Resen Soruşturulan Suç Arasındaki Fark

Şikayete tabi suçlarda: Savcılık, mağdurun şikayeti olmadan soruşturma başlatamaz. Mağdur şikayetinden vazgeçirse dava düşer.

Resen soruşturulan suçlarda: Savcılık, herhangi bir şikayete gerek olmaksızın suçu öğrendiği anda kendiliğinden soruşturma başlatır. Mağdur şikayetinden vazgeçse bile dava devam eder.

Örnek: Basit yaralama (TCK m. 86/2) şikayete tabidir; mağdur şikayet etmezse dava açılmaz. Ancak kasten öldürme (TCK m. 81) resen soruşturulur; kimsenin şikayet etmesine gerek kalmadan savcılık soruşturma başlatır.

Şikayet Hakkı Kime Aittir?

Şikayet hakkı, kural olarak mağdura (suçun doğrudan muhatabına) veya suçtan zarar gören kişiye aittir.

Mağdur: Suçun doğrudan hedefi olan kişidir. Örneğin hakaret suçunda hakaret edilen kişi mağdurdur.

Suçtan zarar gören: Suç nedeniyle dolaylı olarak zarar gören kişidir. Örneğin hırsızlık suçunda malı çalınan kişi suçtan zarar görendir.

Şikayet hakkının özellikleri:

• Şikayet hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; başkasına devredilemez.
• Mağdur küçük veya kısıtlı ise yasal temsilcisi (veli, vasi) şikayet hakkını kullanır.
• Tüzel kişiler (şirket, dernek vb.) yetkili organları aracılığıyla şikayet edebilir.
• Mağdurun ölümü halinde, kural olarak şikayet hakkı mirasçılara geçmez (bazı istisnalar hariç; örneğin ölmüş kişinin hatırasına hakaret suçunda yakınların şikayet hakkı vardır).
• Şikayet hakkı olan birden fazla kişi varsa, birinin süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez.

Şikayet Süresi Ne Kadardır?

TCK m. 73'e göre, şikayete tabi suçlarda şikayet süresi 6 aydır.

6 aylık süre nereden başlar?

Şikayet hakkı olan kişinin fiili (suç oluşturan eylemi) ve faili (suçu işleyenin kim olduğunu) öğrendiği günden başlar. Her iki bilginin de öğrenilmesi gerekir; sadece birini bilmek süreyi başlatmaz.

Örnek: Bir kişi, evinin duvarının boyandığını (mala zarar verme) 1 Ocak'ta fark etti ama bunu kimin yaptığını 1 Mart'ta öğrendi. 6 aylık süre 1 Mart'tan itibaren başlar.

Önemli hususlar:

• 6 aylık süre hak düşürücü süredir; bu süre içinde şikayet yapılmazsa şikayet hakkı tamamen düşer ve artık o fiil için ceza soruşturması başlatılamaz.
• Zamanaşımı süresi, 6 aylık şikayet süresinin üst sınırıdır. Yani suç ne zaman işlenmiş olursa olsun, dava zamanaşımı süresi dolduktan sonra şikayet yapılamaz.

TCK'da Şikayete Tabi Olan Başlıca Suçlar

Türk Ceza Kanunu'nda şikayete bağlı olan başlıca suçlar şunlardır:

Kişilere Karşı Suçlar

• Basit kasten yaralama (TCK m. 86/2): Basit tıbbi müdahale ile giderilebilecek nitelikteki yaralama.
• Taksirle yaralama (TCK m. 89): Dikkatsizlik veya özensizlik sonucu yaralama (bilinçli taksir hariç).
• Basit cinsel taciz (TCK m. 105/1): Cinsel tacizin basit hali.
• Basit tehdit (TCK m. 106/1, birinci cümle): Bir kimseyi, kendisinin veya yakınının hayatına, vücut veya cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden bahisle tehdit etme.

Şerefe Karşı Suçlar

• Hakaret (TCK m. 125/1-2): Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek somut bir fiil veya olgu isnat etme ya da sövme. Kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hakaret şikayete tabi değildir.

Özel Hayata ve Hayatın Gizli Alanına Karşı Suçlar

• Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK m. 116/1): Bir kimsenin konutuna, işyerine rızası olmadan girme veya çıkmama.
• Haberleşmenin gizliliğini ihlal (TCK m. 132): Kişiler arasındaki haberleşmenin gizliliğini ihlal etme.
• Kişiler arasındaki konuşmaların dinlenmesi ve kayda alınması (TCK m. 133): İzinsiz dinleme, ses kaydı yapma.
• Özel hayatın gizliliğini ihlal (TCK m. 134): Kişinin özel hayatına ilişkin görüntü veya seslerin ifşa edilmesi.
• Kişisel verilerin hukuka aykırı olarak kaydedilmesi (TCK m. 135): Kişisel verilerin izinsiz kaydedilmesi.

Malvarlığına Karşı Suçlar

• Hırsızlık (TCK m. 141): Hırsızlık suçunun bazı halleri (TCK m. 167/2'de belirtilen kişilere karşı işlendiğinde şikayete tabi).
• Kullanma hırsızlığı (TCK m. 146/1): Geçici olarak kullanıp iade etmek üzere bir malı alma.
• Mala zarar verme (TCK m. 151/1-2): Başkasının malını kısmen veya tamamen yıkma, tahrip etme, bozma.
• Güveni kötüye kullanma (TCK m. 155/1): Kendisine bırakılan malı devir amacı dışında kullanma veya iade etmeme.
• Bedelsiz senetten yararlanma (TCK m. 156): Karşılığı tamamen alınmış bir senedi kullanma.
• Dolandırıcılık (TCK m. 157): Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp menfaat sağlama (TCK m. 167/2 kapsamında yakınlara karşı işlendiğinde şikayete tabi).
• Kaybolmuş veya hata sonucu ele geçen eşyayı mal edinme (TCK m. 160): Başkasına ait olup da kaybolmuş olan malı sahiplenme.
• Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK m. 165): Suç eşyasının alınması.
• Taksirli iflas (TCK m. 162): Tacirin taksirli olarak iflası.

Aile Düzenine Karşı Suçlar

• Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK m. 234): Velayet yetkisi olmayan kişinin çocuğu kaçırması.

Bilişim Suçları

• Bilişim sistemine girme (TCK m. 243/1): Bir bilişim sistemine hukuka aykırı olarak girme veya orada kalmaya devam etme.

Şikayet Nasıl Yapılır?

1. Şikayetin Yapılabileceği Makamlar

Şikayet, aşağıdaki makamlara yapılabilir:

Cumhuriyet Başsavcılığı (Savcılık): En doğru ve etkili başvuru yeridir. Şikayet dilekçesi doğrudan savcılığa verilir.

Emniyet (Polis): Karakola giderek sözlü veya yazılı şikayette bulunulabilir. Polis, şikayeti tutanağa bağlayarak savcılığa iletir.

Jandarma: Kırsal bölgelerde jandarma karakoluna şikayet yapılabilir.

Valilik veya Kaymakamlık: Bu makamlara yapılan şikayetler de savcılığa iletilir.

2. Şikayet Şekli

Şikayet, yazılı veya sözlü olarak yapılabilir.

Yazılı şikayet (dilekçe ile):

Şikayet dilekçesinde şunlar yer almalıdır:

• Şikayetçinin adı, soyadı, T.C. kimlik numarası, adresi,
• Şüphelinin (fail) biliniyorsa adı, soyadı, adresi,
• Olayın tarihi, yeri ve nasıl gerçekleştiği,
• Şikayetin konusu (hangi suç),
• Varsa deliller (tanık bilgileri, fotoğraflar, belgeler, mesaj kayıtları vb.),
• "Şikayetçiyim, şüphelinin cezalandırılmasını talep ederim" ifadesi,
• Tarih ve imza.

Sözlü şikayet:

Karakola gidilerek sözlü beyan verilir. Polis veya jandarma, beyanı tutanağa geçirir. Mağdur tutanağı okuyup imzalar.

3. Şikayet Ücretsiz midir?

Evet. Savcılığa, karakola veya jandarmaya şikayet başvurusu yapmak tamamen ücretsizdir. Herhangi bir harç veya masraf ödenmez.

4. e-Devlet Üzerinden Suç Duyurusu

Bazı suçlarda e-Devlet (turkiye.gov.tr) üzerinden de suç duyurusu/şikayet başvurusu yapılabilir. Ancak bu yöntem her suç tipi için geçerli olmayabilir; karmaşık olaylarda bizzat savcılığa gitmek daha uygun olabilir.

Şikayetten Sonra Ne Olur? (Süreç)

1. Soruşturma Aşaması

Şikayet yapıldıktan sonra savcılık soruşturma başlatır. Soruşturma aşamasında:

• Şüphelinin ifadesi alınır,
• Tanıklar dinlenir,
• Deliller toplanır (kamera kayıtları, mesajlar, belgeler vb.),
• Gerekirse bilirkişi raporu alınır.

2. Uzlaştırma Süreci

Şikayete tabi suçların büyük bir kısmı aynı zamanda uzlaştırmaya tabidir (CMK m. 253). Uzlaştırmaya tabi suçlarda, savcılık soruşturmayı doğrudan başlatmaz; önce dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderir.

Uzlaştırma nedir? Tarafların (mağdur ve fail) bir uzlaştırmacı aracılığıyla bir araya gelerek anlaşmaya çalışmasıdır.

Uzlaşma sağlanırsa: Soruşturma/kovuşturma sona erer, dava açılmaz veya açılmışsa düşer.

Uzlaşma sağlanamazsa: Savcılık soruşturmaya devam eder.

3. İddianame ve Kovuşturma

Soruşturma sonucunda savcılık yeterli delil bulursa iddianame düzenleyerek mahkemeye kamu davası açar. Dava açıldıktan sonra kovuşturma aşaması başlar (mahkeme yargılaması).

4. Karar

Mahkeme, delilleri değerlendirip sanık hakkında beraat, mahkumiyet veya düşme kararı verir.

Şikayetten Vazgeçme ve Sonuçları

Şikayete tabi suçlarda mağdurun en önemli haklarından biri, şikayetinden vazgeçebilmesidir.

Şikayetten Vazgeçmenin Etkileri

Hüküm kesinleşmeden önce vazgeçme: Mağdur, hüküm kesinleşmeden önce şikayetinden vazgeçerse, mahkeme davanın düşmesine karar verir (TCK m. 73/4).

Hüküm kesinleştikten sonra vazgeçme: Hüküm kesinleştikten sonra yapılan vazgeçme, cezanın infazına engel olmaz. Yani ceza kararı verilmiş ve kesinleşmişse, artık şikayetten vazgeçmenin etkisi yoktur.

Vazgeçmenin Özellikleri

• Vazgeçme kesindir ve geri alınamaz. Mağdur bir kez vazgeçtikten sonra aynı olay için tekrar şikayet edemez.
• Vazgeçme, tüm sanıkları kapsar. İştirak halinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkında vazgeçme, diğerlerini de etkiler (TCK m. 73/5).
• Vazgeçme, sanığın kabulüne bağlıdır. Kanunda aksi yazılı olmadıkça, vazgeçme onu kabul etmeyen sanığı etkilemez (TCK m. 73/6). Sanık, beraat etmek isteyip vazgeçmeyi kabul etmeyebilir.
• Vazgeçme sırasında mağdur şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa, artık hukuk mahkemesinde de tazminat davası açamaz (TCK m. 73/7).

Şikayet ile İhbar Arasındaki Fark

Bu iki kavram sıklıkla karıştırılır:

Şikayet: Yalnızca mağdur veya suçtan zarar gören tarafından yapılabilir. Şikayete tabi suçlarda şikayet, dava şartıdır. Şikayet olmadan soruşturma başlatılamaz.

İhbar (Suç duyurusu): Herkes tarafından yapılabilir. Resen soruşturulan suçlarda ihbar yeterlidir; savcılık soruşturma başlatır. Ancak şikayete tabi suçlarda, üçüncü kişinin ihbarı tek başına yeterli olmaz; mağdurun bizzat şikayet etmesi gerekir.

Resen Soruşturulan (Şikayete Tabi Olmayan) Başlıca Suçlar

Karşılaştırma amacıyla, şikayete tabi olmayan ve savcılığın kendiliğinden soruşturma başlattığı bazı suçlar:

• Kasten öldürme (TCK m. 81-82),
• Nitelikli yaralama (TCK m. 86/3, 87),
• Cinsel saldırı (TCK m. 102),
• Yağma (gasp) (TCK m. 148-149),
• Uyuşturucu ticareti (TCK m. 188),
• Resmi belgede sahtecilik (TCK m. 204),
• Kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret (TCK m. 125/3-a),
• Nitelikli dolandırıcılık (TCK m. 158).

Bu suçlarda mağdurun şikayetinden vazgeçmesi, davayı düşürmez.

Ankara Açısından Pratik Not

Ankara'da ikamet eden ve şikayete tabi bir suçun mağduru olan kişiler:

• Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı'na (Ankara Adliyesi) doğrudan şikayet dilekçesi verebilir,
• Bulundukları ilçedeki polis karakolu veya jandarma karakoluna başvurabilir,
• Şikayet dilekçesi hazırlanmasında Ankara Barosu'na kayıtlı ceza hukuku avukatlarından destek alabilir,
• Uzlaştırma sürecinde Ankara Uzlaştırma Bürosu devreye girer.

Sık Sorulan Sorular

Şikayet süresi olan 6 ayı kaçırırsam ne olur?

6 aylık süre hak düşürücü niteliktedir. Bu süre içinde şikayet yapılmazsa, şikayet hakkı tamamen düşer ve artık o fiil için ceza soruşturması başlatılamaz.

Hem savcılığa hem karakola şikayet edebilir miyim?

Evet, ikisine de başvurabilirsiniz. Ancak şikayetin bir yere yapılması yeterlidir; karakol zaten şikayeti savcılığa iletir.

Şikayetten vazgeçtikten sonra tekrar şikayet edebilir miyim?

Hayır. Şikayetten vazgeçme kesindir ve geri alınamaz. Aynı olay için tekrar şikayet edemezsiniz.

Şikayetten vazgeçersem tazminat davası da düşer mi?

Otomatik olarak düşmez. Ancak şikayetten vazgeçerken "şahsi haklarımdan da vazgeçiyorum" şeklinde bir beyanda bulunmuşsanız, artık hukuk mahkemesinde tazminat davası da açamazsınız. Bu nedenle vazgeçme beyanında dikkatli olunmalıdır.

Üçüncü bir kişi benim yerime şikayet edebilir mi?

Kural olarak hayır. Şikayet hakkı kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Ancak mağdur küçük veya kısıtlı ise yasal temsilcisi (veli, vasi) şikayet edebilir. Ayrıca avukata özel vekaletname verilmişse avukat da şikayet başvurusu yapabilir.

Uzlaşma teklifi kabul etmek zorunda mıyım?

Hayır. Uzlaşma tamamen gönüllüdür. Kabul etmezseniz soruşturma/kovuşturma normal seyrinde devam eder.

Şikayete tabi bir suçta şikayet etmeden doğrudan tazminat davası açabilir miyim?

Evet. Ceza davası ile hukuk davası (tazminat) birbirinden bağımsızdır. Şikayet etmeden veya şikayetten vazgeçmiş olsanız bile, hukuk mahkemesinde tazminat davası açmanız mümkündür (şahsi haklardan açıkça vazgeçmediğiniz sürece).

Av. Doğukan DEMİRÖZ

Bilgilendirme Notu

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmıştır. Ceza hukukunda her suçun ve her somut olayın kendine özgü koşulları bulunduğundan, şikayet süresinin kaçırılmaması ve hukuki sürecin doğru yürütülmesi açısından mutlaka bir avukata danışınız. Özellikle Ankara'da yaşayan kişiler, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı, Ankara Barosu'na kayıtlı avukatlar ve Ankara Uzlaştırma Bürosu aracılığıyla hukuki süreçlerini yürütebilirler.