Memur Disiplin Cezalarına Karşı İtiraz ve İptal Davası Nasıl Açılır?

Devlet memurları, görevlerini yürütürken kanunlara ve kurumsal kurallara uymakla yükümlüdür. Bu kurallara aykırı davranış halinde memura disiplin cezası verilir. Ancak her verilen disiplin cezası hukuka uygun olmayabilir. Savunma hakkının kısıtlanması, zamanaşımının geçirilmesi, ölçülülük ilkesine aykırılık veya usul hataları gibi nedenlerle disiplin cezaları iptal edilebilir.

Bu yazıda, memur disiplin cezalarının neler olduğu, disiplin soruşturmasının nasıl yürütüldüğü, savunma hakkı, idari itiraz yolu, idare mahkemesinde iptal davası açılması, yürütmenin durdurulması talebi, disiplin cezalarının silinmesi ve zamanaşımı konularında genel bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

Memur Disiplin Cezası Nedir?

Memur disiplin cezası, kamu görevlisinin göreviyle ilgili kurallara aykırı davranması halinde, kamu hizmetinin düzenli ve verimli yürütülmesini sağlamak amacıyla verilen idari yaptırımdır.

Disiplin cezaları, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun (DMK) 125. maddesinde düzenlenmiştir. Cezalar, en hafifinden en ağırına doğru beş kademeli olarak sıralanmıştır.

Disiplin Cezası Türleri (DMK m. 125)

1. Uyarma Cezası

Memura, görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazı ile bildirilmesidir. En hafif disiplin cezasıdır.

Uyarma gerektiren fiiller:

• Verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmaması,
• Özürsüz veya izinsiz olarak göreve geç gelmek, erken ayrılmak, görev mahallini terk etmek,
• Kurumca belirlenen tasarruf tedbirlerine uymamak,
• Usulsüz müracaat veya şikayette bulunmak,
• Devlet memuru vakarına yakışmayan tutum ve davranışlarda bulunmak,
• Görevine veya iş sahiplerine karşı kayıtsızlık veya ilgisizlik göstermek.

2. Kınama Cezası

Memura, görevinde ve davranışlarında kusurlu olduğunun yazı ile bildirilmesidir.

Kınama gerektiren fiiller:

• Verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında, görev mahallinde belirlenen usul ve esasların yerine getirilmesinde, görevle ilgili resmî belge, araç ve gereçlerin korunması ve kullanılmasında kusur göstermek,
• Eşlerin, reşit olmayan veya kısıtlı çocuklarının kazanç getiren sürekli faaliyetlerini belirlenen sürede kurumuna bildirmemek,
• Görev sırasında amire hal ve hareketi ile saygısız davranmak,
• Hizmet dışında devlet memurunun itibar ve güven duygusunu sarsacak davranışlarda bulunmak,
• Devlete ait resmî belge, araç, gereç ve benzeri eşyayı özel işlerinde kullanmak,
• Devlete ait resmî belge, araç, gereç ve benzeri eşyayı kaybetmek.

3. Aylıktan Kesme Cezası

Memurun brüt aylığından 1/30 ile 1/8 arasında kesinti yapılmasıdır.

Aylıktan kesme gerektiren fiiller:

• Kasıtlı olarak verilen emir ve görevleri tam ve zamanında yapmamak, görev mahallinde kurumca belirlenen usul ve esasları yerine getirmemek,
• Özürsüz olarak bir veya iki gün göreve gelmemek,
• Devlete ait resmî belge, araç, gereç ve benzeri eşyayı özel menfaat sağlamak için kullanmak,
• Görevle ilgili konularda yükümlü olduğu kişilere yalan ve yanlış beyanda bulunmak,
• Görev sırasında amirine sözle saygısızlık etmek.

4. Kademe İlerlemesinin Durdurulması Cezası

Fiilin ağırlık derecesine göre memurun bulunduğu kademede ilerlemesinin 1 ila 3 yıl süreyle durdurulmasıdır.

Kademe ilerlemesinin durdurulmasını gerektiren fiiller:

• Göreve sarhoş gelmek, görev yerinde alkollü içki içmek,
• Özürsüz ve kesintisiz 3-9 gün göreve gelmemek,
• Görevi ile ilgili olarak her ne şekilde olursa olsun çıkar sağlamak,
• Amirine veya maiyetindekilere karşı küçük düşürücü veya aşağılayıcı fiil ve hareketler yapmak,
• Görev yeri sınırları içerisinde her hangi bir yerin toplantı, tören ve benzeri amaçlarla izinsiz olarak kullanılmasına yardımcı olmak,
• Gerçeğe aykırı rapor ve belge düzenlemek.

5. Devlet Memurluğundan Çıkarma Cezası

Bir daha devlet memurluğuna atanmamak üzere memurluktan çıkarmadır. En ağır disiplin cezasıdır.

Devlet memurluğundan çıkarma gerektiren fiiller:

• İdeolojik veya siyasi amaçlarla kurumların huzurunu, sükununu ve çalışma düzenini bozmak, boykot, işgal, nöbet, yürüyüş yapmak,
• Yasaklanmış her türlü yayını veya siyasi veya ideolojik amaçlı bildiri, afiş, pankart, bant asmak veya dağıtmak,
• Siyasi partiye girmek,
• Özürsüz olarak kesintisiz 10 gün veya daha fazla göreve gelmemek,
• Memurluk sıfatı ile bağdaşmayacak nitelik ve derecede yüz kızartıcı ve utanç verici hareketlerde bulunmak,
• Yetki almadan gizli bilgileri açıklamak,
• Siyasi ve ideolojik eylemlerden arananları görev mahallinde gizlemek,
• Yurt dışında devletin itibarını düşürecek veya görev haysiyetini zedeleyecek tutum ve davranışlarda bulunmak,
• 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkındaki Kanun'a aykırı fiillerde bulunmak.

Disiplin Cezası Vermeye Yetkili Makamlar

Her disiplin cezasını her makam veremez. Cezanın ağırlığına göre yetkili makam farklıdır:

Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezaları: Disiplin amirleri tarafından verilir (DMK m. 126).

Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası: Memurun bağlı olduğu kurumun Disiplin Kurulu kararı veya Vali kararı ile verilir.

Devlet memurluğundan çıkarma cezası: Memurun bağlı olduğu kurumun Yüksek Disiplin Kurulu kararı ile verilir. Disiplin amiri tek başına bu cezayı veremez.

Disiplin Soruşturmasının Temel İlkeleri

Disiplin cezası verilebilmesi için belirli usul kurallarına uyulması zorunludur. Bu kurallara uyulmaması, cezanın iptaline neden olur.

1. Savunma Hakkı (Anayasa m. 129, DMK m. 130)

Memura savunma hakkı tanınmadan disiplin cezası verilemez. Bu, Anayasa'dan kaynaklanan temel bir haktır.

Savunma hakkının özellikleri:

• Memura savunma yapması için en az 7 gün süre verilmelidir.
• Savunma istem yazısında, isnat edilen suç açıkça belirtilmelidir. "Görevinizle ilgili disiplin soruşturması yapılmaktadır" gibi genel ifadeler yeterli değildir.
• Savunma, yazılı veya sözlü olarak yapılabilir.
• Süresi içinde savunma yapmayan memur, savunma hakkından vazgeçmiş sayılır.
• Devlet memurluğundan çıkarma cezasında soruşturma dosyasını inceleme, tanık dinletme ve avukat yardımından yararlanma hakkı da tanınmalıdır.

Danıştay uygulaması: Savunma süresi 7 günden az verilmişse veya isnat edilen suç savunma istem yazısında belirtilmemişse, ceza esasa girilmeksizin usul yönünden iptal edilir. Bu, en sık karşılaşılan iptal nedenlerinden biridir.

2. Soruşturmacı ile Cezayı Verenin Farklı Kişiler Olması

Disiplin soruşturmasını yürüten muhakkik (soruşturmacı) ile disiplin cezasını veren amir aynı kişi olmamalıdır. "Hem savcı hem hakim olunmaz" ilkesi gereği, bu durum iptal sebebidir.

3. Ölçülülük İlkesi

İşlenen fiil ile verilen ceza arasında makul bir oran bulunmalıdır. Hafif bir kusur için ağır ceza verilmesi, ölçülülük ilkesine aykırıdır ve iptal sebebidir.

4. Alt Ceza Uygulaması

DMK m. 125'in son fıkrasına göre, geçmiş hizmetleri sırasında çalışmaları olumlu olan ve iyi veya çok iyi derecede sicil alan memur hakkında verilecek cezada bir derece hafif olanı uygulanabilir. İdare, alt ceza uygulamama gerekçesini kararda belirtmelidir; aksi halde iptal sebebi olabilir.

Disiplin Soruşturmasında Zamanaşımı (DMK m. 127)

Zamanaşımı süreleri geçtikten sonra disiplin cezası verilemez. İki tür zamanaşımı vardır:

Soruşturma Zamanaşımı (Fiilin Öğrenilmesinden İtibaren)

• Uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarında: Disiplin amirinin fiili öğrendiği tarihten itibaren 1 ay içinde soruşturmaya başlanmalıdır.
• Devlet memurluğundan çıkarma cezasında: 6 ay içinde disiplin kovuşturmasına başlanmalıdır.

Ceza Verme Zamanaşımı (Fiilin İşlendiğinden İtibaren)

• Her halde disiplin cezasını gerektiren fiilin işlendiği tarihten itibaren 2 yıl içinde ceza verilmelidir.
• Bu süre geçtikten sonra ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar.

Önemli: Zamanaşımı süreleri hak düşürücü niteliktedir. Bu süreler içinde ceza verilmezse, artık memura o fiil nedeniyle disiplin cezası verilemez.

Disiplin Cezasına İdari İtiraz (DMK m. 135)

İdari itiraz, disiplin cezasının idare içinde bir üst makam tarafından yeniden değerlendirilmesi talebidir. Mahkemeye gitmeden önceki iç yol olarak kullanılabilir.

İtiraz Süreleri ve Makamları

Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına karşı → Disiplin Kurulu'na itiraz edilir.

Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasına karşı → Yüksek Disiplin Kurulu'na itiraz edilir.

Devlet memurluğundan çıkarma cezasına karşı → İdari itiraz yolu yoktur; doğrudan yargı yoluna başvurulur.

İtiraz Süresi

Cezanın memura tebliğ edildiği tarihten itibaren 7 gün içinde itiraz edilmelidir.

Bu süre hak düşürücü süredir. 7 gün içinde itiraz edilmezse disiplin cezası kesinleşir.

İtiraz Mercilerinin Karar Süresi

İtiraz mercileri (Disiplin Kurulu veya Yüksek Disiplin Kurulu), itiraz dilekçesi ile karar ve eklerini aldıkları tarihten itibaren 30 gün içinde kararlarını vermek zorundadır.

İtiraz Sonuçları

• İtiraz kabul edilirse: Disiplin cezası kaldırılır.
• İtiraz reddedilirse: Disiplin cezası kesinleşir ve memur yargı yoluna başvurabilir.
• İtiraz mercii, cezayı hafifletemez veya ağırlaştıramaz; ya kabul eder ya reddeder.

İdari İtiraz Zorunlu Mudur?

Hayır. İdari itiraz yoluna başvurmak zorunlu değildir (ihtiyari bir yoldur). Memur, idari itiraz yapmadan doğrudan idare mahkemesinde iptal davası açabilir. Ancak idari itiraz yapılması, dava süresini etkileyebilir.

Disiplin Cezasına Karşı İptal Davası

Disiplin cezası bir idari işlemdir ve her idari işlem gibi yargı denetimine tabidir (Anayasa m. 125). Uyarma ve kınama dahil tüm disiplin cezalarına karşı iptal davası açılabilir.

Not: 2010 Anayasa değişikliği öncesinde uyarma ve kınama cezalarına karşı yargı yolu kapalıydı. Anayasa değişikliğiyle bu kısıtlama kaldırılmış olup, artık her türlü disiplin cezasına karşı dava açılabilmektedir.

Dava Açma Süresi

Disiplin cezasının memura tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılmalıdır.

İdari itiraz yapılmışsa: İtirazın reddedildiğinin tebliğinden itibaren 60 gün içinde dava açılmalıdır. İtiraz mercii 30 gün içinde cevap vermezse, bu sürenin bitiminden itibaren dava açma süresi yeniden işlemeye başlar.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Görevli mahkeme: İdare Mahkemesi

Yetkili mahkeme: Kural olarak memurun görev yaptığı yer idare mahkemesidir. Ancak merkez teşkilatında görev yapan memurlar için Ankara İdare Mahkemesi yetkili olabilir.

Dava Dilekçesinde Bulunması Gerekenler

İptal davası dilekçesinde şu unsurlar yer almalıdır:

• Davacının (memurun) adı, soyadı, T.C. kimlik numarası, adresi,
• Davalı idarenin adı ve adresi,
• Dava konusu işlem (hangi disiplin cezası, tarihi, sayısı),
• Tebliğ tarihi,
• İdari itiraz yapılıp yapılmadığı ve sonucu,
• Cezanın neden hukuka aykırı olduğuna ilişkin gerekçeler (yetki, şekil, sebep, konu, amaç yönünden),
• Yürütmenin durdurulması talebi (varsa),
• Deliller ve ekler (soruşturma raporu, savunma, tebliğ belgesi, itiraz dilekçesi ve cevabı vb.),
• Tarih ve imza.

Disiplin Cezasının İptal Nedenleri

İdare mahkemesi, disiplin cezasını yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurları yönünden denetler. Aşağıdaki hallerde disiplin cezası iptal edilebilir:

1. Yetki Yönünden Hukuka Aykırılık

• Cezayı vermeye yetkili olmayan makamın ceza vermesi,
• Devlet memurluğundan çıkarma cezasının Yüksek Disiplin Kurulu yerine disiplin amiri tarafından verilmesi.

2. Şekil (Usul) Yönünden Hukuka Aykırılık

• Memura savunma hakkı tanınmaması veya yeterli süre verilmemesi (7 günden az),
• Savunma istem yazısında isnat edilen fiilin açıkça belirtilmemesi,
• Soruşturmacı ile cezayı verenin aynı kişi olması,
• Soruşturma raporu düzenlenmeden ceza verilmesi.

3. Sebep Yönünden Hukuka Aykırılık

• İsnat edilen fiilin gerçekte işlenmemiş olması,
• Fiilin yeterli delillerle ispatlanamaması,
• Fiilin disiplin cezasını gerektirmemesi.

4. Konu Yönünden Hukuka Aykırılık

• Fiil ile ceza arasında orantısızlık bulunması (ölçülülük ilkesine aykırılık),
• Alt ceza uygulanması gerekirken uygulanmaması ve gerekçesinin belirtilmemesi,
• Kanunda karşılığı olmayan bir cezanın verilmesi.

5. Amaç Yönünden Hukuka Aykırılık

• Disiplin cezasının kamu yararı amacı dışında, kişisel husumet veya siyasi nedenlerle verilmesi.

Yürütmenin Durdurulması Talebi

İptal davası açılması, disiplin cezasının uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Cezanın uygulanmasının dava sonuçlanana kadar durdurulması için ayrıca yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

Yürütmenin Durdurulması Şartları

İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 27'ye göre, yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• İdari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması,
• İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması.

Özellikle devlet memurluğundan çıkarma ve kademe ilerlemesinin durdurulması gibi ağır cezalarda yürütmenin durdurulması talebi büyük önem taşır. Çünkü dava sonuçlanana kadar memurun mağduriyeti devam eder.

Disiplin Cezalarının Silinmesi (DMK m. 133)

Disiplin cezaları belirli süreler geçtikten sonra sicilden silinebilir:

Uyarma ve kınama cezaları: Cezanın uygulanmasından itibaren 5 yıl sonra, memurun başvurusu üzerine, atamaya yetkili amirin uygun görmesiyle sicilden silinir.

Aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezaları: Cezanın uygulanmasından itibaren 10 yıl sonra, memurun başvurusu üzerine, atamaya yetkili amirin uygun görmesiyle sicilden silinir.

Devlet memurluğundan çıkarma cezası: Sicilden silinmesi mümkün değildir.

Silinme şartları:

• Belirtilen sürelerin dolmuş olması,
• Memurun yazılı başvurusu,
• Memurun bu süre içinde yeni bir disiplin cezası almamış olması.

Disiplin Cezalarının Kariyere Etkisi

Disiplin cezaları memurun kariyerini çeşitli şekillerde etkiler:

• Aylıktan kesme cezası alanlar: 5 yıl boyunca daire başkanı ve daha üst görevlere atanamaz.
• Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alanlar: 10 yıl boyunca daire başkanı ve daha üst görevlere atanamaz.
• Devlet memurluğundan çıkarma cezası alanlar: Bir daha devlet memurluğuna atanamaz.
• Disiplin cezaları, memurun terfi, tayin ve özlük haklarını olumsuz etkileyebilir.
• Disiplin suçunun tekrarı halinde bir derece daha ağır ceza uygulanır (tekerrür). Bu nedenle en hafif ceza olan uyarma bile önemlidir; tekrarlayan suçlar nihayetinde devlet memurluğundan çıkarmaya kadar gidebilir.

Özel Mevzuata Tabi Kamu Görevlileri

657 sayılı DMK dışında, bazı kamu görevlileri kendi özel kanunlarındaki disiplin hükümlerine tabidir:

• Akademisyenler: 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu,
• Askerler: 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu,
• Emniyet personeli: 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun,
• Hakim ve savcılar: 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu,
• Avukatlar: 1136 sayılı Avukatlık Kanunu.

Bu kamu görevlilerinin disiplin cezalarına itiraz usulü ve süreleri, kendi özel kanunlarında düzenlenmiş olup farklılıklar gösterebilir.

Ankara Açısından Pratik Not

Ankara'da görev yapan ve disiplin cezası alan kamu görevlileri:

• Merkez teşkilatında görev yapanlar Ankara İdare Mahkemesi'nde iptal davası açabilir,
• Taşra teşkilatında görev yapanlar görev yaptıkları yer idare mahkemesinde dava açabilir,
• 7 günlük idari itiraz ve 60 günlük dava açma süreleri hak düşürücü olduğundan, cezanın tebliğ tarihine dikkat edilmelidir,
• Ankara Barosu'na kayıtlı idare hukuku avukatlarından profesyonel destek alınabilir.

Sık Sorulan Sorular

Uyarma ve kınama cezasına karşı dava açabilir miyim?

Evet. 2010 Anayasa değişikliğiyle uyarma ve kınama cezalarına karşı da yargı yolu açılmıştır. Artık tüm disiplin cezalarına karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Disiplin cezasına itiraz etmeden doğrudan dava açabilir miyim?

Evet. İdari itiraz yolu ihtiyaridir, zorunlu değildir. Memur, 7 günlük idari itiraz süresini beklemeden, cezanın tebliğinden itibaren 60 gün içinde doğrudan idare mahkemesinde iptal davası açabilir.

Disiplin cezasına itiraz süresi kaç gündür?

İdari itiraz süresi, cezanın tebliğinden itibaren 7 gündür. Dava açma süresi ise cezanın tebliğinden itibaren 60 gündür. Her iki süre de hak düşürücüdür.

Savunma hakkım verilmeden ceza verildi, ne yapabilirim?

Savunma hakkı tanınmadan verilen disiplin cezası hukuka aykırıdır. 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açarak cezanın iptalini talep edebilirsiniz. Bu durumda mahkeme, olayın esasına bile girmeden cezayı usul yönünden iptal edebilir.

Disiplin cezası sicilden silinir mi?

Uyarma ve kınama cezaları 5 yıl, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezaları 10 yıl sonra, memurun başvurusu ve bu süre içinde yeni ceza almamış olması şartıyla sicilden silinebilir. Devlet memurluğundan çıkarma cezası sicilden silinemez.

İptal davası açarsam cezanın uygulanması durur mu?

Hayır, dava açmak cezanın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Cezanın uygulanmasının durdurulması için dava dilekçesinde ayrıca yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

Zamanaşımı geçtikten sonra verilen ceza geçerli midir?

Hayır. Soruşturma zamanaşımı (1 ay veya 6 ay) veya ceza verme zamanaşımı (2 yıl) geçtikten sonra verilen disiplin cezası hukuka aykırıdır ve iptal davasına konu edilebilir.

Av. Doğukan DEMİRÖZ

Bilgilendirme Notu

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmıştır. Disiplin cezaları, memurun kariyerini, mali haklarını ve özlük haklarını doğrudan etkileyebilecek ciddi idari işlemlerdir. Her somut olayın kendine özgü koşulları bulunduğundan ve özellikle itiraz ve dava süreleri hak düşürücü nitelikte olduğundan, disiplin cezası alan kamu görevlilerinin hak kaybına uğramamak için mutlaka bir avukata danışmaları önerilmektedir.