İş Kazaları Ve Meslek Hastalıkları

İş yerlerinde meydana gelen kazalar ve meslek hastalıkları, işçilerin bedensel ve ruhsal sağlığını ciddi şekilde tehdit eden olgulardır. İş kazası ve meslek hastalığı sonucunda zarar gören işçi, gerek Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan gerekse işverenden çeşitli haklar talep edebilir. Türk İş Hukuku, iş kazası ve meslek hastalığı durumlarında işçilerin korunmasını amaçlayan ayrıntılı düzenlemeler getirmiş ve mahkeme yoluyla hak arama imkanı sağlamıştır. İş kazası ve iş hastalığı davaları, işçinin uğradığı maddi ve manevi zararların tazmini ile işverenlerin sorumlulukları konusunda önemli bir hukuki mekanizma oluşturmaktadır. Aşağıda, iş kazası ve meslek hastalığı kavramları, SGK'dan alınabilecek ödemeler, işverenden talep edilebilecek tazminatlar ve dava süreci hakkında kapsamlı bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

İş Kazası Nedir?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde tanımlanmıştır. Bu tanıma göre iş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya iş ilişkisi ile meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.

İş Kazası Sayılan Durumlar:

• İşyerinde bulunduğu sırada meydana gelen kazalar
• İşverenin verdiği görev nedeniyle işyeri dışında bir yere gidiş veya gelişte meydana gelen kazalar
• Emziren kadın işçinin çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen kazalar
• Sigortalının, işveren tarafından sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen kazalar

İş kazasının gerçekleşmesi için işçinin sigortalı olması, kazanın iş ilişkisi nedeniyle meydana gelmesi ve kazanın bedensel veya ruhsal zarar doğurması gerekmektedir.

Meslek Hastalığı Nedir?

Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.

Meslek Hastalığı Örnekleri:

• Kimyasal maddelere maruz kalma nedeniyle ortaya çıkan hastalıklar
• Gürültüye bağlı işitme kaybı
• Toz soluma nedeniyle akciğer hastalıkları (silikozis, asbest vb.)
• Tekrarlayan hareketler nedeniyle ortaya çıkan kas ve iskelet sistemi hastalıkları
• Radyasyon maruziyeti nedeniyle oluşan hastalıklar

Meslek hastalığının SGK tarafından kabul edilmesi için, hastalığın işin niteliği veya çalışma koşulları nedeniyle ortaya çıktığının sağlık kurulu raporu ile belgelenmesi gerekmektedir.

SGK'dan Alınabilecek Ödemeler

İş kazası veya meslek hastalığı geçiren sigortalı işçi, Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan çeşitli ödemeler alabilir.

1. Geçici İş Göremezlik Ödeneği

Geçici iş göremezlik ödeneği, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle çalışamayan işçiye SGK tarafından ödenen geçici süreliği olan bir ödemedir. Bu ödeme, işçinin tedavi süreci boyunca gelir kaybının kısmen karşılanmasını amaçlar.

Geçici İş Göremezlik Ödeneği Alma Şartları:

• İşçinin SGK'ya kayıtlı sigortalı olması
• Yetkili sağlık kuruluşundan iş göremezlik raporu alınması
• İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle geçici olarak çalışamaması

Geçici İş Göremezlik Ödeneği Hesaplama:

İş kazası veya meslek hastalığında SGK, işçinin günlük kazancının tamamını öder. Hastalık raporlarında ise günlük kazancın 2/3'ü ödenir.

Durum Ödeme Oranı
İş kazası veya meslek hastalığı (yatarak tedavi) Günlük kazancın %100'ü
İş kazası veya meslek hastalığı (ayakta tedavi) Günlük kazancın %100'ü
Genel hastalık (yatarak tedavi) Günlük kazancın %50'si
Genel hastalık (ayakta tedavi) Günlük kazancın %66'sı

Önemli Not: İş kazası ve meslek hastalığında raporun ilk gününden itibaren ödeme yapılır. Hastalık raporlarında ise ilk 2 gün için ödeme yapılmaz.

Örnek: Günlük brüt kazancı 1.000 TL olan ve iş kazası nedeniyle 30 gün rapor alan bir işçi için:

Geçici iş göremezlik ödeneği = 1.000 TL × 30 gün = 30.000 TL

2. Sürekli İş Göremezlik Geliri

İş kazası veya meslek hastalığı sonucunda meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmış olan sigortalı, sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır. Bu gelir, işçinin maluliyet oranına göre aylık düzenli olarak ödenir.

Sürekli İş Göremezlik Geliri Hesaplama:

Sürekli iş göremezlik geliri, işçinin son 12 aylık kazancının ortalaması ve maluliyet oranı dikkate alınarak hesaplanır.

3. İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sağlık Yardımları

SGK, iş kazası veya meslek hastalığı geçiren sigortalının tedavi giderlerini karşılar. Bu kapsamda:

• Muayene ve tetkik masrafları
• İlaç ve tıbbi malzeme masrafları
• Ameliyat ve hastanede yatış masrafları
• Protez ve ortez masrafları
• Fizik tedavi ve rehabilitasyon masrafları

tüm giderler SGK tarafından karşılanır.

İşverenden Talep Edilebilecek Tazminatlar

İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle zarar gören işçi, SGK'dan aldığı ödemelerin yanı sıra işverenden de tazminat talep edebilir. İşverenin sorumluluğu, kusurlu sorumluluk ve kusursuz sorumluluk olmak üzere iki şekilde ortaya çıkabilir.

İşverenin Kusurlu Sorumluluğu

İşveren, iş kazası veya meslek hastalığının meydana gelmesinde kusuru varsa, işçinin uğradığı maddi ve manevi zararları tazmin etmekle yükümlüdür. İşverenin kusurlu sayılabilmesi için aşağıdaki unsurların varlığı gerekir:

• İşverenin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almaması
• İşçiye yeterli eğitim ve bilgilendirme yapılmaması
• Kusurlu bir davranış veya ihmalin bulunması
• Bu kusur ile zarar arasında uygun illiyet bağının bulunması

İşverenin Kusursuz Sorumluluğu

Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesine göre, işveren bazı hallerde kusuru olmasa bile sorumlu tutulabilir. Bu haller:

• Tehlike arz eden işletmelerde meydana gelen iş kazaları
• İşverenin kullandığı makineler, araçlar ve tesislerden kaynaklanan kazalar

Bu durumlarda işveren, kendisinin ve çalıştırdığı kişilerin kusurlu olmadığını ispat etse bile sorumludur.

Maddi Tazminat

Maddi tazminat, iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle işçinin uğradığı ekonomik kayıpların karşılanmasını amaçlar. Maddi tazminat kapsamında talep edilebilecek kalemler:

1. Tedavi Giderleri Tazminatı: SGK tarafından karşılanmayan tedavi masrafları

2. Geçici İş Göremezlik Tazminatı: İşçinin tedavi süresince elde edemediği gelirlerin tazmini

3. Sürekli İş Göremezlik (Maluliyet) Tazminatı: İşçinin çalışma gücünün kalıcı olarak azalması nedeniyle gelecekte elde edemeyeceği kazançların tazmini

Sürekli İş Göremezlik Tazminatı Hesaplama Formülü:

Tazminat = Aylık Net Ücret × Maluliyet Oranı × Kalan Çalışma Süresi (ay) - SGK Gelirinin Peşin Sermaye Değeri

Örnek: 35 yaşında, aylık net ücreti 40.000 TL olan ve %30 maluliyet oranı belirlenen bir işçi için:

Kalan çalışma süresi = (65 yaş - 35 yaş) × 12 = 360 ay

Brüt tazminat = 40.000 TL × 0,30 × 360 ay = 4.320.000 TL

Bu tutardan SGK'nın sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri mahsup edilir.

4. Ölüm Halinde Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: İşçinin ölümü halinde işçinin bakmakla yükümlü olduğu yakınlarının elde edemeyecekleri ekonomik desteğin tazmini

Manevi Tazminat

Manevi tazminat, iş kazası veya meslek hastalığının bireyde yol açtığı ruhsal ve duygusal zararların hafifletilmesi amacıyla talep edilen tazminattır. Türk Borçlar Kanunu'nun 56. maddesi, bir kişinin bedensel bütünlüğünün zedelenmesi veya ölüm halinde yakınlarının manevi tazminat talep edebileceğini öngörmektedir.

Manevi Tazminat Belirlenirken Dikkate Alınan Kriterler:

• Kazanın ağırlığı ve sonuçları
• İşçinin çektiği acının derecesi
• Maluliyet oranı
• Tarafların kusur durumu
• Tarafların ekonomik ve sosyal durumu
• İşçinin yaşı ve medeni durumu

Manevi tazminat miktarını hesaplayan net bir formül yoktur. Hakim, her olayın koşullarına göre takdir yetkisini kullanarak manevi tazminat miktarını belirler.

Örnek Manevi Tazminat Miktarları:

• Hafif yaralanma: 10.000 - 30.000 TL
• Orta düzey maluliyet (%10-30): 50.000 - 150.000 TL
• Ağır maluliyet (%30-70): 150.000 - 500.000 TL
• Çok ağır maluliyet (%70 üzeri): 500.000 TL ve üzeri
• Ölüm halinde yakınlar için: 100.000 - 1.000.000 TL

İşçinin Kusuru ve Müşterek Kusur

İş kazasının meydana gelmesinde işçinin de kusuru varsa, işverenden talep edilecek tazminat miktarında indirim yapılır. Buna müşterek kusur veya müterafik kusur denir.

Örnek: Bilirkişi raporunda işveren %70, işçi %30 kusurlu bulunduysa, işçinin talep edebileceği maddi ve manevi tazminat tutarları %30 oranında indirilir.

Ancak işçinin kusuru illiyet bağını kesecek düzeyde ise (örneğin %100 kendi kusuru ile zarar görmüşse), işveren tazminat ile sorumlu olmaz.

Asıl İşveren ve Alt İşverenin Sorumluluğu

Asıl işveren ile alt işverenin birlikte sorumluluğu müteselsil sorumluluktur. İş Kanunu'nun 2. maddesinin 6. fıkrası gereğince, asıl işveren, alt işverenin işçilerinin iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle uğrayacakları maddi ve manevi zarardan alt işveren ile birlikte müteselsilen sorumludur.

Bu durumda işçi, tazminat talebini hem asıl işverene hem de alt işverene yöneltebilir veya ikisinden birinden tazminatın tamamını talep edebilir.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Davalarında Zamanaşımı

Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesine göre, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan tazminat talepleri için on yıllık bir zamanaşımı süresi öngörülmüştür. Ancak iş kazası sonucu bir ceza davası da açılmışsa ve ceza davasının zamanaşımı süresi daha uzun ise, ceza davasındaki zamanaşımı süresi tazminat davası için de geçerli olur.

Zamanaşımı süresi, işçinin veya mirasçılarının hem zararı hem de tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yıl, her halde zarar doğuran fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıldır.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Davalarında Yetkili Mahkeme

İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları, İş Mahkemesi'nde görülür. Yetkili mahkeme, işyerinin bulunduğu yer mahkemesi, iş kazasının meydana geldiği yer mahkemesi veya işçinin yerleşim yeri mahkemesidir.

Ankara'da bulunan bir işyerinde çalışan veya Ankara'da iş kazası geçiren işçi, tazminat davası açmak için Ankara İş Mahkemeleri'ne başvurabilir.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Davalarında Süreç

1. Kazanın Bildirilmesi

İş kazası meydana geldiğinde, işveren kaza tarihinden itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirimde bulunmak zorundadır. Bu bildirim, İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirgesi düzenlenerek yapılır.

2. Sağlık Raporunun Alınması

İşçi, yetkili sağlık kuruluşundan geçici veya sürekli iş göremezlik raporu almalıdır. Sürekli iş göremezlik durumunda, SGK Sağlık Kurulu tarafından maluliyet oranı belirlenir.

3. Arabuluculuk

1 Eylül 2023 tarihinden itibaren, iş uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartı haline gelmiştir. İşçi, tazminat davası açmadan önce arabulucuya başvurmalıdır.

4. Dava Açılması

Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamazsa, işçi iş mahkemesinde tazminat davası açabilir. Dava dilekçesinde, iş kazasının nasıl meydana geldiği, işverenin kusuru, uğranılan zararlar ve talep edilen tazminat miktarı belirtilir.

5. Bilirkişi İncelemesi

Mahkeme, iş kazasında tarafların kusur oranlarını, işçinin maluliyet oranını ve tazminat miktarlarını belirlemek için bilirkişi atar. Bilirkişi raporu, dava sonucunda büyük önem taşır.

Sık Sorulan Sorular

İş kazası nedeniyle tazminat davası ne kadar sürer?

İş kazası tazminat davaları, mahkemenin iş yoğunluğuna ve bilirkişi incelemesinin süresine bağlı olarak bir ile üç yıl arasında sonuçlanabilir.

SGK'dan aldığım ödemeler tazminattan düşülür mü?

Evet. İşverenden alınacak maddi tazminattan, SGK'nın sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri mahsup edilir.

İşçinin kusuru varsa tazminat alabilir mi?

Evet. İşçinin kusuru illiyet bağını kesecek düzeyde değilse, işçinin kusur oranı kadar tazminattan indirim yapılır. Ancak işçinin %100 kusurlu olması halinde işveren tazminat ödemez.

İş kazasında manevi tazminat miktarı nasıl belirlenir?

Manevi tazminat miktarı, hakim tarafından kazanın ağırlığı, maluliyet oranı, işçinin çektiği acı ve tarafların durumu göz önünde bulundurularak takdir edilir.

Alt işverende çalışıyorum, asıl işverenden tazminat alabilir miyim?

Evet. Asıl işveren ile alt işveren müteselsilen sorumludur. İşçi, tazminat talebini ikisine birden veya ikisinden birine yöneltebilir.

İş kazası davası Ankara'da hangi mahkemede görülür?

Ankara'da bulunan işyerinde veya Ankara'da meydana gelen iş kazası nedeniyle açılan davalar, Ankara İş Mahkemeleri'nde görülür.

Meslek hastalığı için ne kadar süre çalışmak gerekir?

Meslek hastalığı için belirli bir çalışma süresi şartı yoktur. Önemli olan, hastalığın işin niteliği veya çalışma koşulları nedeniyle ortaya çıkmasıdır.

İş kazası sonucu ölen işçinin yakınları tazminat alabilir mi?

Evet. Ölen işçinin yakınları (eş, çocuklar, anne-baba), destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat talep edebilirler.

İş kazası davası için zamanaşımı ne kadar?

İş kazası tazminat davası için zamanaşımı süresi, zarar ve sorumluyu öğrenme tarihinden itibaren iki yıl, her halükarda zarar doğuran fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıldır.

İşveren güvenlik önlemlerini almışsa sorumluluktan kurtulur mu?

Hayır. İşveren tüm önlemleri almış olsa bile, kusursuz sorumluluk halleri kapsamında sorumlu tutulabilir. Ancak işçinin tamamen kusurlu olduğu ispatlanırsa, işveren sorumluluktan kurtulabilir.

Av. Doğukan DEMİRÖZ

Bilgilendirme Notu: Bu yazıda yer alan bilgiler, genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İş kazası ve meslek hastalığı davaları, her somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklı sonuçlar doğurabilen teknik hukuki süreçlerdir. İş kazası geçirdiyseniz veya meslek hastalığı nedeniyle zarar gördüyseniz mutlaka bir avukatla görüşmeniz önerilir. Ankara'da ikamet eden işçiler, Ankara Barosu'na kayıtlı avukatlardan hukuki danışmanlık alabilir ve Ankara İş Mahkemeleri'ne başvurabilirler.