Sigortasız Çalışma Ve Hizmet Tespit Davası

Türkiye'de kayıt dışı çalışma, işçi hakları açısından ciddi bir sorun oluşturmaktadır. Birçok işçi, işveren tarafından Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) bildirilmeden veya eksik bildirilerek çalıştırılmaktadır. Sigortasız çalışan işçiler, sosyal güvenlik haklarından mahrum kalmakla karşı karşıya gelirler. Hizmet tespit davası, bu işçilerin fiilen çalıştıkları sürelerinin mahkeme kararıyla SGK kayıtlarında tescil edilmesini sağlayan önemli bir hukuki mekanizmadır. Türk hukuk sisteminde, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 86. maddesinde düzenlenen hizmet tespit davası, işçilerin sosyal haklarını geri kazanmasının temel yollarından biridir. Aşağıda, hizmet tespit davasının tanımı, açılma koşulları, ispat yükü, dava süreci ve mahkeme kararlarının sonuçları hakkında kapsamlı bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

Hizmet Tespit Davası Nedir?

Hizmet tespit davası, işçinin işveren tarafından SGK'ya bildirilmemiş veya eksik bildirilmiş olan çalışma sürelerinin mahkeme kararıyla resmi olarak tescil edilmesini amaçlayan bir iş davasıdır. Bu dava türü, özellikle kayıt dışı çalışan işçilerin sosyal güvenlik haklarını geri kazanması için önem taşır.

Hizmet tespit davasının temel amacı, fiilen gerçekleşmiş olan çalışmanın, mahkeme kararıyla SGK nezdinde sigortalı hizmet olarak tescil edilmesidir. Bu tescilin gerçekleşmesiyle birlikte, işçinin sigorta primleri hesaplanır, emeklilik haklarına katkı yapılır ve sağlık sigortası kapsamında korunması sağlanır.

Hizmet Tespit Davası Açılabilen Durumlar

Hizmet tespit davası, aşağıdaki durumlarda açılabilir:

1. Tamamen Sigortasız Çalışan İşçiler

İşverenin işçiyi hiç SGK'ya bildirmemesi durumunda, işçi fiilen çalıştığı tüm süre için hizmet tespit davası açabilir. Bu durum, kayıt dışı çalışmanın en tipik örneğidir. İşçi, çalıştığını somut delillerle kanıtladıktan sonra, belirtilen süreler için sigortalılık tespiti isteyebilir.

2. Eksik Sigorta Bildirilen İşçiler

İşveren, işçinin bir kısmını SGK'ya bildirse fakat gerçekten çalışılan süreden daha az bir dönem bildirse, işçi eksik bildirilen kısmın tespiti için dava açabilir. Örneğin, işçi beş yıl çalışmış fakat sadece iki yıl bildirilmişse, kalan üç yıl için hizmet tespit davası açılabilir.

3. Eksik Ücret Bildirilen İşçiler

İşveren, işçiyi SGK'ya bildirmiş ancak gerçek ücretin altında bir tutar bildirmiş ise, işçi fark için hizmet tespit davası açabilir. Bu durumda, emeklilik hesaplamalarında esas alınan ücret artırılarak yeniden hesaplanır.

4. Çalışma Tarihlerinin Yanlış Gösterilmesi

İşveren, işçinin çalışmaya başlangıç tarihini veya bitirme tarihini yanlış bildirmişse, gerçek tarihlerinin tespiti için dava açılabilir. Bu durum, süresi dolmuş çalışma hakkının tespitinde önemli rol oynar.

5. Diğer Çalışanlar Adına Sigorta Geçirilmesi (Sahte Sigortalılık)

Bazen bir işçinin çalışması, başka bir çalışanın adına SGK'ya bildirilmiş olabilir. İşçi, bu durumuyla ilgili hizmet tespit davası açarak, kendi adına çalışmalarının tescil edilmesini talep edebilir.

Hizmet Tespit Davası Açma Şartları

Hizmet tespit davası açılabilmesi için belirli şartlar bir arada sağlanmalıdır. Bu şartlardan herhangi birinin eksik olması, davanın reddedilmesine yol açabilir.

1. Geçerli Bir Çalışma İlişkisinin Varlığı

Hizmet tespit davası açmak için, davacı ve davalı arasında geçerli bir çalışma ilişkisinin varlığı kanıtlanmalıdır. Bu ilişki yazılı bir sözleşme olmaksızın da gerçekleşmiş olabilir. Türk İş Hukuku'nda çalışma ilişkisinin varlığı, faktiksel duruma göre belirlenebilir.

Çalışma ilişkisinin kanıtlanması için aşağıdaki deliller kullanılabilir:

• Ücret bordroları (maaş fişleri, maaş hazırlama belgeleri)
• Banka dekontları
• Vergi müfettişi raporları
• İşyerinde çalışan tanık beyanları
• İşyerinden alınan e-postalar ve yazışmalar
• İşyerinden alınan fotoğraflar
• İş saatleri gösteren puantaj kayıtları

2. Fiili Çalışmanın Gerçekleştirilmesi

Davacının, söz konusu dönemde işveren nezdinde fiilen (gerçekten) çalışmış olması gerekmektedir. Finansal yardım, burs, hediye veya benzeri transferler çalışma sayılmaz.

3. Kesintisiz Çalışma (Kesintili Çalışmada Ayrı Değerlendirme)

Hizmet tespit davası açılırken, işçinin kesintisiz mi yoksa kesintili mi çalıştığı önem taşır. Kesintisiz çalışmada, beş yıllık hak düşürücü süre başlangıç noktasından itibaren sayılır. Kesintili çalışmada, her kesintinin ardından yeni bir beş yıllık dönem başlar.

Örnek: İşçi 2015-2017 arası çalışıp sonra 2019-2023 arası çalışmışsa, her dönem için ayrı ayrı beş yıllık hesaplama yapılır. 2015-2017 döneminde hizmet tespit davası açma hakkı 2022 sonunda sona erer. 2019-2023 döneminde hizmet tespit davası açma hakkı 2028 sonunda sona erer.

4. SGK'ya Bildirilmemiş veya Eksik Bildirilmiş Olması

Çalışmanın SGK'ya hiç bildirilmemiş veya eksik bildirilmiş olması gerekmektedir. Eğer çalışma tamamen SGK'ya bildirilmişse, hizmet tespit davası açılması mümkün değildir. Bu durumda işçi, diğer hukuki yollardan (işçilik alacağı davası gibi) faydalanmalıdır.

5. Beş Yıllık Hak Düşürücü Süresi

Hizmet tespit davası açmak için en önemli şartlardan biri, beş yıllık hak düşürücü sürenin geçmemiş olmasıdır. Çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde dava açılmalıdır. Bu süre geçtikten sonra açılan davalar hak düşürücü süre nedeniyle reddedilir.

Beş Yıllık Süre Hesaplama Örneği:

• İşçi, 2019 yılı içinde çalışmışsa, hizmet tespit davası açma hakkı 31 Aralık 2024 saat 24.00'e kadar geçerlidir.
• 1 Ocak 2025'ten sonra açılan dava, hak düşürücü süre nedeniyle reddedilir.

Hizmet Tespit Davası Açılırken Dikkat Edilecek Hususlar

Hizmet tespit davası açmadan önce işçi tarafından aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:

1. SGK Kayıtlarının Kontrol Edilmesi

Dava açmadan önce, işçi SGK'ya başvurarak kendi adına ne kadar hizmet süresi kaydedilmiş olduğunu öğrenmelidir. SGK'nın kayıtlarında hiç görünmüyorsa veya eksik görünüyorsa, hizmet tespit davası açma ihtiyacı doğar.

2. Delillerin Toplanması

Hizmet tespit davası açarken, çalışmayı kanıtlayacak delillerin toplanması çok önemlidir. Mümkün olduğunca:

• Maaş bordroları veya ücret fişleri
• Banka hesap ekstresi
• Tanık adreslemeleri
• İşyerinden alınan belgeler

gibi delillerin kopya veya orijinal şekilde elde edilmesi gerekmektedir.

3. Arabuluculuk Başvurusunun Değerlendirilmesi

Hizmet tespit davaları, kamu düzenine ilişkin bir nitelik taşıdığından, arabuluculuk başvurusu zorunlu değildir. Ancak taraflar anlaşmak istiyorsa, dava açmadan arabuluculuğa başvurabilirler.

Hizmet Tespit Davası Açan Taraflar

Davacı

Hizmet tespit davası açan taraf, sigortasız veya eksik sigorta ile çalışan işçi veya onun mirasçılarıdır. İşçi ölmüşse, eşi, çocukları veya diğer yasal mirasçıları hizmet tespit davası açabilir.

Davalı

Hizmet tespit davası davalısı, işçiyi çalıştıran işverendir. Şirketi temsil eden sorumlu kişiler veya yasal temsilci davalı sıfatıyla davaya katılabilir.

SGK'nın Müdahalesi

Hizmet tespit davası açıldığında, mahkeme resen SGK'ya davayı ihbar eder. SGK, davaya fer'i müdahil olarak katılır ve ilgili belgeleri, özellikle işverenin daha önce yaptığı bildirimleri mahkemeye sunar.

Hizmet Tespit Davası Süresi ve Zamanaşımı

Hizmet tespit davası açmak için beş yıllık bir hak düşürücü süre öngörülmüştür. Ayrıca, davaların işleme alınması ve sonuçlandırılması için belirli süreler bulunmaktadır.

Beş Yıllık Hak Düşürücü Süre

Çalışmanın yapıldığı yılın sonundan itibaren beş yıl içinde hizmet tespit davası açılmalıdır. Bu süre, hak düşürücü bir suredir ve geçirilmesi halinde dava açılması imkansız hale gelir.

Dava Süresi

Hizmet tespit davaları, mahkemenin iş yoğunluğu ve bilirkişi incelemesinin gerekliliğine bağlı olarak altı ay ile iki yıl arasında sonuçlanabilir.

Hizmet Tespit Davası Yetkili Mahkeme

Hizmet tespit davaları, 5510 sayılı Kanunun 101. maddesine göre, İş Mahkemesi'nde açılır. İş Mahkemeleri bulunmayan yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi'nde açılır.

Yetkili Mahkeme:

• İşçinin işyeri için yetkili mahkeme
• Davalı (işveren) işyerinin bulunduğu yer mahkemesi
• Davalının ikametgahı mahkemesi

Ankara'da bulunan bir işyerinde çalışan işçi, hizmet tespit davası açmak için Ankara İş Mahkemeleri'ne başvurabilir.

Hizmet Tespit Davası Açılırken İspat

Hizmet tespit davası açan taraf, çalışma ilişkisinin varlığını ve çalışma sürelerini ispatmak zorundadır. Yargıtay, hizmet tespit davalarında işçi lehine esnek delil kuralları uygulanması gerektiğini belirtmiştir.

İşçinin İspat Yükümlülüğü

Kural olarak işçi, çalıştığını ispatlamak zorundadır. Ancak, işverenin elinde bulunan veya işyerinde tutulması zorunlu belgeler (puantaj, maaş bordrosu, bildirim belgeleri) işçiye ait olabileceği için, mahkeme tarafından işveren de delil getirmeye zorlanabilir.

Mahkemenin Delil Toplaması

Hizmet tespit davalarında hakim, taraflarca getirilen delillerle yetinmeyerek resen delil toplaması yapabilir. Bu amaçla:

• Muhasebe belgeleri
• Vergi müfettişi raporları
• SGK tarafından düzenlenen rapor ve belgeler

gibi kaynaklar taranabilir.

Sık Sorulan Sorular

Hizmet tespit davası kaç yıl içinde açılmalıdır?

Çalışmanın yapıldığı yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. Bu beş yıl, hak düşürücü bir suredir.

Hizmet tespit davası açmak için delil zorunlu mu?

Evet. İşçi, çalıştığını somut delillerle kanıtlamak zorundadır. Tanık beyanları da kabul edilebilir bir delildir.

Hizmet tespit davası arabuluculuğa tabi mi?

Hayır. Hizmet tespit davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan, arabuluculuk başvurusu zorunlu değildir.

Dava kazanılırsa SGK kayıtları nasıl düzeltilir?

Mahkemenin hizmet tespit kararı, SGK'ya gönderilir. SGK, mahkeme kararı uyarınca işçinin kayıtlarını düzeltir ve prim hesaplamalarını yapar.

Dava kaybedilirse ne olur?

Dava reddedilirse, işçi kendi adına çalışma süresi kaydedilmez. Ancak iş mahkemesine temyiz yoluna başvurulabilir.

Hizmet tespit davası Ankara'da hangi mahkemede açılır?

Ankara'da bulunan işyerinde çalışan işçi, Ankara İş Mahkemeleri'ne hizmet tespit davası açabilir.

İşçi ölmüşse mirasçıları dava açabilir mi?

Evet. İşçi ölmüşse, kanuni mirasçıları (eş, çocuklar vb.) hizmet tespit davası açabilir.

Beş yıl geçtikten sonra hizmet tespit davası açılabilir mi?

Hayır. Beş yıllık hak düşürücü süre geçtikten sonra dava açılamaz.

Eksik sigorta durumunda tüm fark için dava açılabilir mi?

Evet. Örneğin, işçi beş yıl çalışmış fakat iki yıl bildirilmişse, kalan üç yılın tamamı için dava açılabilir.

Dava sırasında işçi başka işyerinde çalışabilir mi?

Evet. Hizmet tespit davası açıldıktan sonra işçi başka işyerinde çalışmaya devam edebilir.

SGK'ya eksik prim yatırıldığında dava açılabilir mi?

Evet. Ücret eksik gösterildiğinde, emeklilik haklarını etkilediğinden hizmet tespit davası açılabilir.

Av. Doğukan DEMİRÖZ

Bilgilendirme Notu: Bu yazıda yer alan bilgiler, genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Hizmet tespit davası, her somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklı sonuçlar doğurabilen teknik hukuki bir süreçtir. Sigortasız veya eksik sigorta ile çalıştırıldığını düşünüyorsanız mutlaka bir avukatla görüşmeniz önerilir. Ankara'da ikamet eden işçiler, Ankara Barosu'na kayıtlı avukatlardan hukuki danışmanlık alabilir ve Ankara İş Mahkemeleri'ne başvurabilirler.